مطهرى ، ف 5 / 77 ) دقت در اسامى اين كتابها ، نشانگر آن است كه چند مفهوم كليدى در آنها وجود دارد كه عبارت است از بكاء ، حزن ، ابتلاء ، اشك ، مصيبت . كربلا در اين دوره بيشتر از زاويه اين مفاهيم مورد توجه قرار گرفته و همانگونه كه اشاره شد كمتر ديد تاريخى در آن مد نظر بوده است . نكتهء ديگر در اين آثار ، آن است كه تعجب از شكست اصحاب امام حسين عليه السّلام سبب شده است تا آمار كشته‌هاى دشمن رو به ازدياد بگذارد . در اين باره نگاهى به اسرار الشهادة ملا آقا دربندى و حتى تذكرة الشهداء ملا حبيب الله كاشانى ، اين قبيل ارقام نجومى را كه با هيچ ملاك تاريخى قابل اثبات نيست نشان مىدهد . اين قبيل آثار به قدرى دور از واقع بود كه ميرزا حسين نورى كه خود عالمى اخبارى بود و بخش اعظم روايات ضعاف را در مستدرك وسائل فراهم آورد ، بر آن داشت تا با نوشتن كتاب لؤلؤ و مرجان به جنگ مقتل‌نويسان و مقتل‌خوانان برود . تحول در تاريخ‌نويسى در دورهء اخير در تمام دورهء قاجار و حتى مدتها بعد از آن ، نگارش آثار تاريخى مربوط به صدر اسلام ، در همان قالبهاى كهنه ادامه داشت . تاريخ در اين نگاه ، بيشتر به عنوان يك ابزار براى تأمين خواستهاى عوام مردم در حفظ آداب و رسوم مذهبى مورد استفاده قرار مىگرفت . طبعا به دليل قوت آداب و رسوم مذهبى در جامعه ، و نياز طبيعى مردم براى تأييد آنها از سوى مورخان مذهبى ، باب نقد و نظر بسته شده بود . به علاوه ، تاريخ امامان ، به عنوان يك دورهء مقدس ، در مقايسه با بخشهاى ديگر تاريخ اسلام مورد بررسى و تحليل قرار نمىگرفت . افزون بر آن ، با رشتهء تاريخ به عنوان يك مبحث عالمانه ، آنچنان كه دربارهء ساير موضوعات دينى برخورد مىشد ، نگاه نمىشد . تاريخ وسيلهء موعظه و نصيحت بود و با صرف مطالعهء منابع ، قابل وصول . در حوزه‌هاى علمى با اين درس به عنوان يك رشتهء علمى برخورد نمىشد ، بلكه اصولا پرداختن به آن كار افراد اهل منبر بود كه هميشه چندين درجه از متخصصين علوم اسلامى پايين‌تر دانسته مىشدند . دانش تاريخ ، از چندين دهه قبل به اين سو ، مورد توجه بيشتر قرار گرفته است . « 1 » شايد

--> ( 1 ) . در سالهاى اخير ، افزون بر آن كه درس تاريخ اسلام به عنوان يك درس جنبى در كنار درسهاى حوزوى در برنامهء درسى مديريت حوزه پذيرفته شده ، نخست بار در مركز آموزشى امام خمينى - رحمة الله عليه - به كوشش مؤلف اين سطور ، گروه تاريخ شكل گرفت . پس از آن در دفتر همكارى حوزه و دانشگاه نيز بخش تاريخ كار آموزشى خود را آغاز كرد . افزون بر آن ، در مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى نيز كار كامپيوترى كردن متون تاريخ اسلام آغاز شده و تاكنون قدمهايى برداشته شده است . بايد كار مراكز